موانع و مشکلات ارزشیابی مستمر در نظام آموزشی
باآن که جایگاه قانونی ارزشیابی مستمر در نظام آموزشی تحت عنوان پرسش های تدریجی پیش بینی شده است ، اما همواره با موانع و مشکلاتی روبه رو بوده است برخی از مهم ترین موانع موجود عبارتند از :
1- فقدان فرهنگ و تخصص ارزشیابی در معلمان
متاسفانه بسیاری از معلمان ، مدیران واولیای دانش آموزان تعبیر درستی از ارزشیابی مستمر ندارند و اغلب با شنیدن واژه ی ارزشیابی ، امتحانات پایانی هر نوبت را به خاطر می آورند مدیران آموزشگاه ها هم نسبت به نتایج ارزشیابی مستمر کم توجه هستند . برخی از معلمان هم فکر می کنند که نمره ی ارزشیابی مستمر میانگین نمرات پرسش های کلاسی است در صورتی که هدف ارزشیابی مستمر در اصل این است که معلم ، تحول هریک از شاگردان خود را دنبال نماید . به عبارت دیگر نمرات مستمر باید سیر صعودی داشته باشند در غیر این صورت ارزشیابی مستمری صورت نگرفته است . هدف شدن ارزشیابی هم از دیگر مقوله هایی است که نشانگر فقدان فرهنگ ارزشیابی در نظام آموزشی است . ارزشیابی وسیله ای است در جهت رسیدن به اهداف آموزشی ، نه اینکه خود هدف قرار گیرد . معلم و دانش آموز هر دو برای امتحان تلاش می کنند البته این مسئله بر می گردد به هدف بودن نمره و مدرک گرایی که در نظام آموزشی و جامعه ی ما متاسفانه هدف قلمداد شده است . ارزشیابی هایی هم که در نظام آموزشی انجام می گیرد دقیق و سیستماتیک نیست وبیشترجنبه ی تشریفاتی داردونتیجه ی آن هم درتصمیم گیری ها موثر نیست .
2- جدا بودن آموزش و ارزشیابی
متاسفانه شیوه ی رایج در کشور ما این است که آموزش و ارزشیابی دو مقوله ی جدا از هم تلقی شده است و به همین دلیل به ارزشیابی مستمر توجه نمی شود حتی برخی از معلمان ارزشیابی مستمر را به برگزاری یک امتحان کتبی از کل کتاب قبل از امتحانات پایانی موکول می کنند . امروزه در ارزشیابی به شیوه ی نوین ، فرآیند ارزشیابی با آموزش پیوسته و در هم تنیده می شود وارزشیابی جریانی مستمر خواهد بود آقای دکتر علیرضا کیامنش در این زمینه می نویسد .برای رسیدن به آموزش موثر و کار آمد ، معلم نیاز دارد به طور مستمر در مورد محتوا ، برنامه ها و دانش آموزان اطلاعات مناسب و دقیق جمع آوری و براساس تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع آوری شده تصمیم گیری کند به عبارت دیگر آموزش ، منعکس کننده ی ارزشیابی و ارزشیابی ، منعکس کننده ی آموزش است ( کیامنش 1382 ص 85))
3- اهمیت دادن به ارزشیابی پایانی
یکی از مهم ترین موانع عدم توجه به ارزشیابی مستمر در نظام آموزشی ، اهمیت دادن به ارزشیابی پایانی در آیین نامه آموزشی مدارس است برای مثال در آیین نامه ی آموزشی دوره ی سه ساله متوسطه آمده است :
ماده 55 : نمره ی هر درس در نوبت اول از مجموع نمره ی ارزشیابی مستمر با ضریب 1 و نمره ی ارزشیابی پایانی با ضریب 2 و در نوبت دوم از مجموع نمره ی ارزشیابی مستمر با ضریب 1 نمره ی ارزشیابی پایانی با ضریب 6 به دست می آید .
ماده ی 56 : نمره هریک از امتحانات پایانی و ارزشیابی های مستمر دانش آموز در هر درس از ( 20 – 0) است . (آیین نامه ی آموزشی 1379 صص34 و 35) همان گونه که ملاحظه می شود از کل 20 نمره ی هر درس در طول سال تحصیلی با توجه به ضریب های مربوط 16 نمره به ارزشیابی پایانی ( نوبت اول و دوم ) اختصاص یافته است و فقط 4 نمره برای ارزشیابی های مستمر در نظر گرفته شده است یعنی وزارت آموزش وپرورش و کل نظام ارزشیابی تحصیلی به ارزشیابی پایانی اهمیت زیادی می دهند . ازطرف دیگر با ارسال بخشنامه ها بر ارزشیابی مستمر تاکید فراوانی می شود که این مسئله پارادوکسی مسلم در نظام ارزشیابی پیشرفت تحصیلی محسوب می شود . بنابر این طبیعی خواهد بود که ارزشیابی مستمر از نظر معلمان ، دانش آموزان ، مدیران و اولیای دانش آموزان بی اهمیت باشد و به آن وقعی ننهند توجه بیش از حد به ارزشیابی پایانی از سویی باعث اضطراب و مشکلات امتحانات پایانی خواهد شد و ازسوی دیگر به جای تلاش مستمر برای یادگیری باعث پدیده ی منفی دیگری به نام شب امتحان درس خواندن می گردد . آقای احمدی در این زمینه می نویسد :اگر از دانش آموزان انتظار داشته باشیم به جای درک مسئله و یافتن راه حل به حفظ کردن راه حل ها بپردازند وبه جای پروراندن ذهن خود به تراکم معلومات آماده اکتفا کنند و به جای تفکر واگرا به تفکر همگرا روی آورند . ارزشیابی پایانی را بر پایه ی همین انتظارات انجام خواهیم داد. روشن است که این نوع یادگیری( و ارزشیابی ) حاصلی جز فلج کردن ذهن و ازمیان بردن کنجاوی و سرکوب شدن خلاقیت ندارد ( احمدی 1380 ص 22 )
4- وقت گیر بودن ارزشیابی مستمر-
ارزشیابی مستمر چون مقطعی نیست و در طول سال تحصیلی به طور مداوم استمرار دارد . لذا با توجه به حجم زیاد دروس مختلف و جمعیت زیاد کلاس ها برای معلمان کار بسیار وقت گیری می باشد و این مسئله یکی از موانع عدم توجه به ارزشیابی مستمر وبی رغبتی معلمان به این امر محسوب می شود .
5- کمبود امکانات و تسهیلات لازم
اکثر معلمان از کمبود کاغذ و وسایل تکثیر سئوالات امتحانی در مدارس گله دارند . آنها معتقدند که برای ارزشیابی های مستمر در طول سال تحصیلی به جز پرسش هاس شفاهی و عملی معلمان باید از نظر تکثیر سئوالات و مواد آموزشی لازم در فرآیند یاددهی – یادگیری دغدغه ی خاطر نداشته باشند تا با خیال آسوده در بهبود و اصلاح این فرآیند تلاش کنند از طرف دیگر کمبود فضای آموزشی لازم برای ارزشیابی کتبی و تکالیف گروهی و عملی در بسیاری از مدارس ما متاسفانه وجود ندارد که همواره به عنوان مانعی در راه تحقق ارزشیابی مستمر به شمار می آید .
6-عدم تناسب ساختار ، تشکیلات و مقررات نظام آموزشی با ارزشیابی مستمر
از آنجا که ساختار ، تشکیلات و مقررات نظام آموزشی متناسب با ارزشیابی های سنتی است به همین دلیل یکی از موانع توسعه ی ارزشیابی مستمر محسوب می شود از طرف دیگر اغلب کتاب های درسی با توجه به روش های فعال تدریس طراحی و تدوین نشده است از این رو با روش های ارزشیابی نوین آموزشی تطابق نخواهد داشت زیرا ارزشیابی و فرآیند یاددهی – یادگیری دو پدیده ی درهم تنیده ولاینفک هستند .
7-فقدان ارزشیابی های عملکرد دقیق و سیستماتیک
یکی از موانع ارزشیابی مستمر در نظام آموزشی ، فقدان ارزشیابی های دقیق از عملکرد است . ارزشیابی های موجود بیشتر جنبه های تشریفاتی دارد و نتیجه ی آن ها در تصمیم گیری ها موثر نیست و هدف ازانجام چنین ارزشیابی هایی بهبود کار و فعالیت در فرآیند یاددهی – یادگیری نیست حال آنکه یکی از اهداف ارزشیابی مستمر ، مشخص شدن محاسن و معایب فرآیند یاددهی – یادگیری است و به دنبال آن تقویت محاسن و تضعیف معایب در جهت بهبود فعالیت های مورد نظر است چنین امری به توسعه ی یادگیری منجر خواهد شد .
8- عدم توجه به آموزش معلمان در زمینه ی ارزشیابی
لزوم آموزش معلمان از لوازم توسعه است و تحقق اهداف آموزش و کارآیی و اثر بخشی نظام آموزشی منوط به آموزش مداوم معلمان است . آموزشی که معلمان را با کاروان علم و پژوهش های جدید همگام می کند و موجب افزایش مهارت و تخصص معلمان در همه ی زمینه ها به ویژه ارزشیابی می گردد و در نهایت توسعه ی جامعه را سرعت می بخشد . آموزش معلمان که هم اکنون در نظام آموزشی ما جریان دارد . اغلب به دلایل زیر موفقیت آمیز نبوده است و بستر مناسبی را برای پرورش و نگهداری معلمان شایسته ، لایق و کاردان فراهم نکرده است
1- آموز ش ها از نوع نظری و غیر کاربردی است.
. 2-شرکت در دوره ها براساس ایجاد انگیزه و علاقه ی معلمان نیست
3- هدف اغلب شرکت کنندگان در دوره ها فقط گرفتن گواهینامه ی مربوطه و امتیازات ناشی از آن است .
4- شرکت در دروه ها اجباری نیست .
. آموخته های معلمان در محیط آموزشی به کار نمی آید 5-
6- آموخته ها مورد ارزشیابی دقیق قرار نمی گیرد و در تصمیم گیری ها موثر نیست ( تصدیقی 1382 ص10 )
. توجه به کمیت و 7- عدم توجه به کیفیت در نظام آموزشی
یکی از موانع و مشکلات فراروی توسعه نظام ارزشیابی مستمر در آموزش وپرورش توجه به کمیت وعدم توجه به کیفیت و اثر بخشی است نظام آموزشی اگر در برنامه ریزی های خود فقط به کمیت ها توجه کند و از کیفیت و اثر بخشی برنامه ها غافل بماند علاوه بر اینکه به اهداف و واقعی خود نخواهد رسید از قافله ی توسعه و پیشرفت های جهانی نیز عقب خواهد ماندصرف توجه به کمیت و پیشرفت های کمی و صوری در فرآیند یادهی – یادگیری که در کوتاه مدت نتیجه خواهد داد کارایی و اثر بخشی مطالب یادگیری را مورد توجه قرار نخواهد داد.
تمام کردن و تدریس یک دوم کتاب تا نوبت اول و کل کتاب تا نوبت دوم تاکید بر کمیت و پیشرفت کمی است و با ارزشیابی مستمر که بهبود کیفی را دنبال می کند در تناقض است البته حکم زیاد کتابهای درسی یکی از عوامل بوجود آورنده ی این پدیده ی نادرست است .
راهکارهایی برای دفع موانع مشکلات ارزشیابی مستمر
برای حل مشکلات و موانع ارزشیابی مستمر در نظام آموزشی راهکارهای گوناگونی مطرح شده است که به برخی از مهم ترین آنها اشاره می کنیم .
. 1- اشاعه ی فرهنگ ارزشیابی و ارزشیابی مستمر
فرهنگ مجموعه ای از روش ها و الگوهای قرار دادی و قابل آموزش در جوامع انسانی است . توسعه ی فرهنگ ارزشیابی در نظام آموزشی یک فعالیت بلند مدت است به عبارت دیگر بستر سازی فرهنگ ارزشیابی نیاز به زمان دارد براساس تحقیقات علوم تربیتی زمانی یک امر به فرهنگ عمومی تبدیل می شود که نظام ارزشی افراد نسبت به آن تغییر و تحول یابد . به عبارت دیگر برای نهادینه کردن فرهنگ ارزشیابی و ارزشیابی مستمر در نظام آموزشی باید طرز تفکر و نظام ارزشی افراد متحول شود این تغییرات باید در سه رده به نام های تغییر دانش ، تغییر نگرش و تغییر توانش انجام گیرد . به عبارت دیگر باید در معلمان و دست اندرکاران نظام آموزشی یک باور و اعتقاد عمیق نسبت به ارزشیابی مستمر بوجود آید و برای نهادینه کردن چنین باور وفرهنگی ، آموزش های منظم ، نقش موثری خواهد داشت.
. 2- کاهش اعتبار ارزشیابی پایانی و اهمیت دادن به ارزشیابی مستمر
کاهش اعتبار ارزشیابی پایانی و تقلیل نمره ی مربوط به آن و تاکید بر ارزشیابی مستمر باعث افزایش بهداشت روانی محیط یاددهی – یادگیری می شود . زیرا ارزش و اقتدار نمره در ارزشیابی پایانی اغلب اوقات با استرس و فشار همراه است اگر ارزش نمره ی ارزشیابی پایانی همسنگ نمرات ارزشیابی مستمر باشد علاوه براین که اضطراب امتحان می کاهد از هدف شدن امتحان نیز جلوگیری می کند .
3- کاهش حجم دروس در برنامه ریزی درسی
مولفان و برنامه ریزیان درسی اگر از حجم دروس ( کمیت ) بکاهند معلم را در انجام ارزشیابی مستمر و بهبود فرآیند یاددهی یادگیری یاری کرده اند زیرا در فرآیند برنامه ریزی درسی ضرورت دارد که امکانات ارزشیابی که جزء لایتجزای فرآیند یاددهی – یادگیری است . لحاظ شود تامعلم به راحتی بتواند نقش خود را در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان به نحو احسن ایفا نماید .
4- رعایت استانداردهای بین المللی در زمینه ی جمعیت کلاس ها
ارزشیابی مستمر در صورتی مفید و اثر بخش خواهد بود که معلم بتواند در هر جلسه ی آموزش همه ی دانش آموزان را مورد ارزشیابی قرار دهد و نواقص آموزش را بر طرف کند و این میسر نخواهد بود مگر این که تعداد دانش آموزان کلاس ها از حد استاندارد تجاوز نکند در غیر این صورت ارزشیابی مستمر به صورت امری بی فایده و غیر موثر جلوه خواهد کرد .
. 5- تدارک امکانات لازم برای تسهیل ارزشیابی مستمر
اجرای هر برنامه ای نیاز به امکانات رامی طلبد . اجرای ارزشیابی مستمر هم که این همه برآن تاکید می شود نیاز به امکاناتی از قبیل وسایل تکثیر ، کاغذ ، فضای آموزشی لازم برای پرسش های کتبی و آزمون های عملی و تکالیف گروهی دارد که برنامه ریزان آموزشی بایستی به طور جدی در فراهم کردن آن ها تلاش کنند .
6- تغییر و تحول در ساختار تشکیلات و آیین نامه های ارزشیابی آموزشی
ساختار ، تشکیلات و مقررات موجود در نظام آموزشی در راستای توجه به ارزشیابی پایانی تهیه و تدوین شده است و پاسخ گوی اهداف و فلسفه ی ارزشیابی مستمر نیست از این رو تجدید نظر و تغییر و تحول در آن امری است که در نظام آموزشی ضرورت آن شدیداً احساس می شود . 7- آموزش ضمن خدمت معلمان در زمینه ی ارزشیابی مستمر
از آنجا که اغلب معلمان تخصص ارزشیابی و ارزشیابی مستمر را کسب نکرده اند و از اصول ارزشیابی آگاه نیستند ضروری است که دوره های آموزشی کوتاه مدت ارزشیابی و ارزشیابی مستمر را طی کنند تا شناخت بیشتری را در این زمینه به دست آورند از نکات مهم در زمینه ی این آموزش ها کاربردی بودن ، استمرار و موظف بودن معلمان برای شرکت در این دوره هاست . زیرا آموزش معلمان یکی از مهم ترین و اساسی ترین راه های بهسازی و بالنده سازی نظام آموزشی وجامعه است . آشنایی با تحقیقات جدید ، روش های نو در زمینه ارزشیابی از نتایج برنامه ریزی های آموزشی برای ارتقای سطح علمی معلمان در مورد ارزشیابی مستمر است .
8- توجه به کیفیت و اثر بخشی فرآیند یاددهی – یادگیری
توجه به کیفیت در فرآیند یاددهی – یادگیری از دیگر مقوله هایی است که حرکت نظام آموزشی را به سوی توسعه ی ارزشیابی با تاکید بر خلاقیت و ابتکار به دنبال دارد و ارزشیابی مستمر از این فرآیند ، به عنوان بازخورد، این توجه به کیفیت را سرعت می بخشد .
نتیجه گیری
توسعه ارزشیابی آموزشی به ویژه ارزشیابی مستمر در نظام آموزشی ایران درهزاره ی سوم و در شرایط فعلی با چالش ها و مشکلات بنیادین در ساختار ، قوانین ، نگر شها و مهارت ها روبه روست . این چالش ها از قبیل ، فقدان فرهنگ ارزشیابی مستمر ، اهمیت دادن به ارزشیابی پایانی ، نامتناسب بودن ساختار ، تشکیلات و مقررات نظام آموزشی با ارزشیابی مستمر و .... است این موانع و چالش ها عمدتاً ریشه ی فرهنگی ، تاریخی دارد و در ساختار ، قوانین و نگرش و فرهنگ معلمان و سایر دست اندرکاران آموزشی ریشه دوانده اند و یک شبه نمی توان آن ها را از میان برداشت .
برای رفع این موانع و مشکلات راهکارهایی که نظام آموزشی را در راستای ارزشیابی مستمر یاری می بخشد عبارتند از : اشاعه ی فرهنگ ارزشیابی ، کاهش اعتبار ارزشیابی پایانی ، توجه به کیفیت و ....
مسئولان و دست اندرکاران نظام آموزشی باید تمام همت خود را مصروف پیاده کردن این راهکارها نمایند وبا برنامه ریزی های کوتاه مدت و بلند مدت زمینه را برای توسعه ی ارزشیابی آموزشی و ارزشیابی مستمر فراهم کنند .
از دیدگاه توسعه و یک نظام آموزشی کار آمد مهم ترین ابزار و سرمایه جهت توانمند سازی جوامع در قرن جدید است و فرصتی استثنایی برای کشورهای در حال توسعه جهت جبران عقب ماندگی هاست .
آنچه بدیهی است این که پیشاهنگان عصر توسعه آموزش وپرورش در هزاره ی سوم فاتحان جهان نوین وبهره مندان دستاوردهای بشری خواهند بود و غفلت کنندگان این مهم ، مغلوبین این دوره از تاریخ و غارت زدگانی خواهند بود که سر نوشتشان توسط دیگران رقم خواهد خورد .
پیشنهادات
برای توسعه ی ارزشیابی مستمر در آموزش وپرورش پیشنهاد می شود که :
1- نمره ارزشیابی یک درس محصول ارزشیابی های مستمر باشد و ارزشیابی پایانی هم از نظر ارزش نمره گذاری برابر یک ارزشیابی مستمر باشد . 2- برای حذف حاکمیت مطلق ارزشیابی پایانی در ارزشیابی پیشرفت تحصیلی زمینه های مناسب فراهم گردد
3- نقش ارزشیابی مستمر در ارتقای دانش آموزان پررنگ تر شود.
. 4- اضطراب امتحانی از طریق ارزشیابی های مستمرکاهش یابد
5- ساختار ، تشکیلات و مقررات نظام ارزشیابی پیشرفت تحصیلی با تاکید بر ارزشیابی مستمر متحول شود
آموزش تخصصی و مبتنی بر شیوه های نوین ارزشیابی برای معلمان برنامه ریزی و اجرا شود. 6
7- یک نظام ارزشیابی دقیق و علمی پیشرفت تحصیلی در مراکزآموزشی استقرار یابد و فرآیند یاددهی یادگیری را در جهت بهبود کیفیت و اثر بخشی به طور مستمر مورد ارزشیابی .